Show Notes
ما صرفاً ارابه‌هایی در خدمت «ژن‌های خودخواه» هستیم یا حیات داستانی بسیار پیچیده‌تر دارد؟ در اپیزود شصت‌وپنجم پادکست پرسه، من (عباس سیدین) با رضا امیر (معلم زیست‌شناسی، مترجم و سازندهٔ پادکست‌های مهرانگیز و گاوگیجه) به بهانهٔ انتشار ترجمهٔ جدید او از کتاب درخشان «چگونه زنده‌ایم؟» (How Life Works) نوشتهٔ فیلیپ بال (Philip Ball) هم‌صحبت شده‌ام. نسخهٔ ویدیویی این گفتگو را که با تصاویر و ویدیوهای علمیِ کمکی تدوین شده است، می‌توانید در کانال یوتیوب پرسه تماشا کنید. اگر این محتواها برایتان مفید است، با سابسکرایب کردن و عضویت در بخش ممبرشیپ کانال یوتیوب پرسه از ادامهٔ این مسیر حمایت کنید.
دربارهٔ کتاب «چگونه زنده‌ایم؟» (How Life Works) کتاب «چگونه زنده‌ایم؟» نوشتهٔ فیلیپ بال (نویسنده و پژوهشگر برجستهٔ علم)، یکی از مهم‌ترین آثار سال‌های اخیر در حوزهٔ زیست‌شناسی نوین است که با ترجمهٔ روان و دقیق رضا امیر و ویراستاری علمی دکتر مهدی شفا، در داخل ایران توسط نشر نوین و در خارج از کشور توسط انتشارات هوشیوار منتشر شده است. برای دهه‌ها، درک عمومی و حتی دانشگاهی ما از زیست‌شناسی تحت تأثیر استعاره‌هایی مثل «کتاب رمز حیات»، «طرح‌وارهٔ ژنتیکی» و نگاه تقلیل‌گرایانهٔ «ژن خودخواه» (ریچارد داوکینز) قرار داشت؛ دیدگاهی که ژن‌ها را همه‌کاره و سایر اجزای سلول و جاندار را صرفاً ابزارهایی جانبی در خدمت ژن‌ها می‌دانست. فیلیپ بال در این کتاب با تکیه بر جدیدترین یافته‌های زیست‌شناسی مولکولی، زیست‌شناسی تکوینی و زیست‌شناسی سیستمی (Systems Biology) نشان می‌دهد که حیات نه یک خط تولید ماشینیِ ساده از ژن به صفت، بلکه شبکه‌ای پویا، چندسطحی و هدفمند است که در آن «سلول» (و نه ژن به‌تنهایی) واحد بنیادین زنده بودن است.
زمان‌بندی اپیزود و موضوعات گفتگو: 00:00 معرفی کتاب «چگونه زنده‌ایم؟» و رضا امیر 02:31 ضرورت استفاده از استعاره در زیست‌شناسی و تکامل 05:00 ریشه شناختی استعاره‌ها و سازوکار ذهن 09:16 پیرایش ژن (اسپلایسینگ) و خطای استعاره تدوین فیلم 15:11 رد فرضیه کلاسیک «یک ژن، یک پروتئین» 18:13 معمای تنوع آنتی‌بادی‌ها و نوترکیبی V(D)J 24:14 نقد ژن خودخواه داوکینز در زیست‌شناسی سیستمی 29:48 واحد واقعی حیات و وراثت چیست؟ 34:19 علت زوال و کوچک شدن کروموزوم Y در تکامل 36:33 نقد تقلیل‌گرایی؛ جایگاه واقعی ژن در سلول 38:45 چرا سهم ژنتیکی و زیستی ما از مادر بیشتر است؟ 43:46 تکوین جنین و میراث سیتوپلاسمی مادر 49:09 اپی‌ژنتیک و قحطی هلند؛ انتقال موروثی تروما 51:55 واحد انتخاب طبیعی؛ صفت تک‌ژنی یا سیستم چندعاملی؟ 57:52 معمای تاخوردگی پروتئین و پارادوکس لوینتال 01:01:57 قیف آنتروپی و چشم‌انداز سازگاری پروتئین‌ها 01:06:50 دامنه‌های پروتئینی و تکامل ماژولار 01:10:34 سازگاری شگفت‌انگیز پروانه مونارک با سم گیاهی 01:15:33 علیت شبکه‌ای در زیست‌شناسی در برابر جبر خطی 01:17:08 معمای تعیین جنسیت؛ ژن SRY و پرونده ایمان خلیف 01:21:24 آیا مفهوم «غیرطبیعی» در زیست‌شناسی وجود دارد؟ 01:24:18 سندروم کارتاژنر و وارونگی عجیب اندام‌های داخلی 01:27:44 الگوهای تورینگ؛ چرا پنج انگشت داریم؟ 01:29:24 سندروم داون و اهمیت دوز بیان ژن‌ها 01:33:17 غیرفعال شدن کروموزوم X و راز رنگ گربه‌ها 01:39:43 علم چگونه خطاهای خود را تصحیح می‌کند؟ 01:42:08 معرفی کتاب «میمون متکبر» اثر کریستین وب 01:43:40 ترمودینامیک و فیزیک پیدایش حیات؛ نظریه جرمی انگلند 01:54:05 نقد واژه «انتخاب» در تکامل و پادکست گاوگیجه 01:57:17 سخن پایانی
لینک‌ها و منابع اشاره‌شده در این گفتگو پادکست‌ها و کانال‌های میزبان و مهمان: نسخه تصویری اپیزود در کانال یوتیوب پرسه ممبرشیپ یوتیوب پرسه / لینک حمایت مالی ریالی پروندهٔ «فقط یک نظریه» (دربارهٔ تکامل در پادکست پرسه) پادکست مهرانگیز (رضا امیر) پادکست گاوگیجه (رضا امیر)
تهیهٔ کتاب و ناشران: داخل ایران: از وبسایت نشر نوین خارج ایران: از Apple Books | Google Books
سایر گفتگوهای رضا امیر دربارهٔ کتاب «چگونه زنده‌ایم؟» که در اپیزود نام برده شد: برنامهٔ «فقط علم» با اجرای عرفان خسروی در کانال شهر کتاب گفتگو با حامد زارعی در کانال یوتیوب او
کتاب‌های نام‌برده‌شده در این گفتگو: چگونه زنده‌ایم؟ (How Life Works) – فیلیپ بال | ترجمهٔ رضا امیر (نشر نوین / انتشارات هوشیار) استعاره‌هایی که با آنها زندگی می‌کنیم (Metaphors We Live By) – جورج لیکاف و مارک جانسون ژن خودخواه (The Selfish Gene) – ریچارد داوکینز موسیقی حیات (The Music of Life) – دنیس نوبل محتوم (Determined) – رابرت ساپولسکی | ترجمهٔ عباس سیدین حیات چیست؟ (What Is Life?) – اروین شرودینگر میمون متکبر (The Arrogant Ape) – کریستین وب هر زیستی در آتش است (E
More from Parseh Podcast (پادکست پرسه)
حدود عدالت | بخش سوم در دو قسمت قبل، به دو دادگاه بزرگ بعد از جنگ جهانی دوم رفتیم؛ نورنبرگ و توکیو. دیدیم که حتی وقتی قاتل و قربانی کاملاً مشخص‌اند، عدالت آن‌قدرها که به نظر می‌رسد ساده نیست. اما اگر مسئله دیگر انتخاب میان عدالت و یک ارزش دیگر نباشد چه؟ اگر اصلاً امکان اجرای عدالت وجود نداشته باشد؟ اگر تعداد متهمان آن‌قدر زیاد باشد که محاکمه‌ی تک‌تک آنها با همان استانداردی که از یک دادگاه عادلانه انتظار داریم، قرن‌ها طول بکشد چه؟ در رواندا، بعد از نسل‌کشی، با چنین مسئله‌ای روبه‌رو شدند. یک طرف، دادگاهی بین‌المللی بود؛ با قاضی، وکیل، شواهد و تشریفات حقوقی، اما بسیار کند، بسیار پرهزینه و دور از زندگی روزمره‌ی مردمی که قرار بود عدالت برای آنها اجرا شود. طرف دیگر، راهی بود که شاید اصلاً نتوان اسمش را یک دادگاه عادلانه گذاشت. پس سؤال این قسمت فقط این نیست که «عدالت چیست؟»
حدود عدالت | بخش دوم در قسمت قبل، در دادگاه نورنبرگ به سؤالی رسیدیم که جواب ساده‌ای نداشت: اگر عدالت، صلح، امنیت و حقیقت همیشه با هم جمع نشوند، چطور باید انتخاب کنیم؟ این بار همان سؤال را در جایی دیگر و شاید در موقعیتی حتی دشوارتر دنبال می‌کنیم: دادگاه‌های جنایات جنگی توکیو. اینجا دیگر فقط با یک تصمیم سخت روبه‌رو نیستیم. اگر قاضی‌ای بگوید: «هیچ‌کس حق ندارد دیگری را به جرم جنایت مجازات کند، مگر اینکه خودش بی‌گناه باشد»، آیا نتیجه‌اش این است که هیچ‌کس را نباید محاکمه کرد؟ اگر محاکمه‌ی یک نفر بتواند صلح و ثبات یک کشور شکست‌خورده را به خطر بیندازد، آیا نادیده گرفتن عدالت می‌تواند یک تصمیم عادلانه باشد؟ اگر برای جلوگیری از جنگ بعدی، مجبور شویم جنایتکاران جنگ قبلی را آزاد بگذاریم، قیمت عدالت چقدر است؟ و اگر پای چیزی به میان بیاید که ممکن است میلیون‌ها نفر را در جنگ آینده نجات دهد، اما تنها راه به‌دست‌آوردنش این باشد که از جنایتکاران جنگی محافظت کنیم، چه؟ آیا هنوز می‌توانیم بگوییم «این کار غلط است» و تمام؟ یا باید حساب کنیم که کدام خیر مهم‌تر است؟
حدود عدالت | بخش اول عدالت دقیقاً چیست؟ آیا عدالت یعنی مجازات کردن آدم‌های بد؟ آیا ممکن است یک حکم کاملاً قانونی باشد، اما عادلانه نباشد؟ اگر اجرای عدالت، صلح را به خطر بیندازد، کدام را باید انتخاب کرد؟ اگر گفتن حقیقت، باعث شود اصلاً نتوانیم دادگاه را برگزار کنیم، هنوز باید حقیقت را بگوییم؟
● عنوان اپیزود: مرز باریک میان اندیشه و فاجعه (روایت شومئی اوکاوا و دادگاه توکیو) ● تاریخ اجرا: ۱۹ تیر ماه ۱۴۰۵ ● محل اجرا: اِیت‌پلت (مجموعه‌ی آواپلت) روایت اپیزود و مرز میان اندیشه و فاجعه تصور کنید در دادگاهی بین‌المللی نشسته‌اید؛ جایی که در میان انبوهی از نظامیان شق‌ورق و سیاستمداران عالی‌رتبه با اتهامات سنگین جنایت جنگی، مردی با پیراهن چروک آبی روشن و دمپایی چوبی سنتی نشسته است. ناگهان این مرد خم می‌شود و با دست محکم می‌زند به سر کچل ژنرال هیدکی توجو، نخست‌وزیر وقت ژاپن! این تصویر عجیب و تکان‌دهنده در بهار ۱۹۴۶ در توکیوی ویران‌شده، تنها آغاز ماجرایی خیره‌کننده است درباره کسی که شاید هیچ گلوله‌ای شلیک نکرد، اما بنای فکری یک فاجعه عظیم را بنا کرد. اجرای زنده پادکست پرسه در ۱۹ تیر ماه ۱۴۰۵ در اِیت‌پلت (مجموعه‌ی آواپلت)، دعوتی است به تماشای یکی از تاریک‌ترین و چالش‌برانگیزترین پرسش‌های تاریخ و فلسفه: آیا متفکری که ایدئولوژی یک جنگ یا فاجعه را می‌سازد، به اندازه آن‌که ماشه را می‌کشد در پیشگاه عدالت مسئول است؟ مسیر شومئی اوکاوا از پسری مشتاق در دوران گذار ژاپن به مدرنیته (عصر میجی) آغاز می‌شود؛ کسی که با خواندن آثار مربوط به استعمار فاجعه‌بار بریتانیا در هند، فریاد رهایی‌بخش «آسیا برای آسیایی‌ها» را سر داد. اما این نقد برحق علیه استعمار غرب، به مرور در چرخه‌ای از رادیکالیسم، پناه دادن به انقلابیون تبعیدی و توجیه نظری حملات نظامی و کودتاها، به ایدئولوژی خطرناک سلطه ژاپن تبدیل شد. هنگامی که دادگاه نورنبرگ با محکوم کردن یولیوس استرایکر (ناشر نفرت‌پراکن) برای نخستین بار کلمات را به صورت حقوقی به عنوان سلاح شناخت. پرونده اوکاوا ابعاد پیچیده‌تری به خود گرفت؛ به‌ویژه وقتی قاضی رادهابینود پال در رأی اقلیت تاریخی خود، استانداردهای دوگانه قدرت‌های فاتح را به چالش کشید. اما معمای این پرونده زمانی به اوج می‌رسد که معاینات پزشکی عصب‌شناس دادستانی (سرگرد دانیل جیف)، ابتلای اوکاوا به سفلیس عصبی مرحله سه و تخریب قشر پیشانی مغز او را تأیید می‌کند. آیا تفکری که منجر به فاجعه شد محصول مغز سالم یک فیلسوف بود یا تخریب تدریجی نورون‌ها توسط باکتری؟ اوکاوا پس از خروج از دادگاه و سال‌ها بعد، عمر خود را صرف ترجمه دقیق قرآن و اتحاد ادیان کرد تا در ۲۴ دسامبر ۱۹۵۷ در میان سایه سنگین میراث فکری‌اش درگذرد. این اپیزود پرسه، روایتی کاوشگرانه از تقاطع تاریک جنون، اندیشه و مسئولیت انسانی است.
اپیزود 60 – بخش هفتم (آخر) از پرونده‌ی «شمایل یک شکست» این پرونده ماجرای شکست ژاپن در جنگ جهانی دوم و بازسازی دوباره‌ی آن را مرور می‌کنم. شکست خوردن یک ملت چه شکلی است؟ و چطور یک کشور دوباره نوسازی می‌شود؟ نسخه‌ی تصویری این پرونده را در یوتیوب پرسه می‌توانید ببینید. منابع این پرونده: Architects of occupation American experts and the planning - Dayna L. Barnes Downfall: the end of the Imperial Japanese Empire - Richard B. Frank Winners in peace: MacArthur, Yoshida, and postwar Japan - Richard B. Finn Embracing Defeat: Japan in the Wake of World War II - John W. Dower Hiroshima Diary - Michihiko Hachiya, M.D Japan since 1945: from postwar to post-bubble - Timothy S. George, (editor) Christopher Gerteis (editor) Japan's Decision to Surrender - Robert J. C. Butow Making of Modern Japan - Marius B. Jansen Postwar Japan as History - Andrew Gordon (editor) Racing the enemy: Stalin, Truman, and the surrender of Japan - Tsuyoshi Hasegawa The Birth of Japan's Postwar Constitution - Koseki Shoichi, Ray A. Moore Unconditional: The Japanese Surrender in World War II - Marc S. Gallicchio War without Mercy - John Dower The Cold War: A World History - Odd Arne Westad