Yr Hen Iaith

Pennod 92 - Dechreuadau Llenyddiaeth Gymraeg Patagonia

Yr Hen Iaith

Show Notes

A ninnau wedi rhoi sylw i lenyddiaeth Gymraeg Gogledd America mewn cwpl o benodau cynharach, dyma gyfle i ehangu’r drafodaeth ac ystyried y modd yr ehangodd y ‘diaspora’ Cymraeg wrth i’r Wladfa – neu’r ‘Wladychfa’ – ym Mhatagonia gael ei chreu.

Ond dechreuwn trwy bwysleisio’r cysylltiad rhwng y profiadau Cymreig a Chymraeg yng Ngogledd America a hanes cynnar Y Wladfa trwy graffu ar gyfnod Michael D. Jones yn yr Unol Daleithiau. (Ac mae anghytundeb cyfeillgar ond gweddol boeth rhwng y ddau ohonom, wrth i Richard Wyn Jones geisio hawlio’r clod am ‘ddarlith ymfflamychol’ a draddododd Jerry Hunter mewn cynhadledd yng Nghaerdydd yn 2001, sef ‘Cincinnati: Crud Cenedlaetholdeb Cymreig?’). Ond canolbwynt y bennod yw degawdau cyntaf gwasg Gymraeg y Wladfa, wrth i ni ryfeddu at ymdrech i greu cylchgrawn heb wasg argraffu cyn symud ymlaen i ystyried amrywiaeth ddiddorol o gynnwys Y Dravod.

* The Beginnings of Patagonia’s Welsh Literature

As we’ve given attention to North America’s Welsh-language literature in a couple of earlier episodes, here’s an opportunity to widen the discussion and consider the way in which the Welsh ‘diaspora’ widened as Y Wladfa – or Y Wladychfa – in Patagonia was created.

But we begin by emphasizing the connection between Welsh experiences in North America and the early history of Y Wladfa by examining the period Michael D. Jones spent in the United States. (And there’s a friendly but fairly heated disagreement between the two of us, as Richard Wyn Jones tries to take credit for an ‘inflammatory lecture’ which Jerry Hunter delivered in a conference in Cardiff in 2001, namely ‘Cincinnati: the Cradle of Welsh Nationalism?’)

But most of the episode focusses on the first decades of the Welsh-language press of Y Wladfa, as we are amazed by an attempt to create a periodical without a printing press before moving on to consider an interesting selection from the contents of Y Dravod.

Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes

Darllen Pellach/Further Reading: - E. Wyn James a Bill Jones (goln.), Michael D. Jones a’i Wladfa Gymreig (2009) - R. Bryn Williams, Rhyddiaith Y Wladfa (1949)

More from Yr Hen Iaith

Oct 22, 2026

Gan barhau â thema sy’n hydreiddio penodau diweddar, sef cydberthynas diwylliant llenyddol Cymraeg a gwleidyddiaeth mudiad Cymru Fydd, mae’r bennod hon yn ystyried rhai o gyfraniadau cynnar Owen Morgan Edwards (1858-1920). Ac yntau’n diwtor hanes yn Rhydychen, disgwylid iddo gyhoeddi ymchwil o bwys yn ei faes arbenigol, sef cyfnod y Dadeni Dysg a’r Diwygiad Protestannaidd, ond Cymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’i ysgrifau a defnyddiodd ei wybodaeth am hanes Ewrop a Chymru er mwyn llunio ysgrifau poblogaidd sy’n hyrwyddo agenda genedlaetholgar.

Oct 8, 2026

Yn wrthbwynt trawiadol i bryddestau hirwyntog y ‘Beirdd Newydd’ a drafodwyd yn y bennod ddiwethaf, dechreuwn y tro hwn gydag awdl gain John Morris-Jones (1864-1929), ‘Cymru Fydd’. Ond wrth bwysleisio’r ceinder a’r cynilder sy’n nodweddu cerddi JMJ, rhaid oedi eto a thrafod cydberthynas y mudiad cenedlaetholgar hwnnw a llenyddiaeth Gymraeg y 1890au. Gwelwn dinc iwtopaidd yn yr awdl hon yn ogystal â beirniadaeth lem ar gyfalafiaeth.

Sep 24, 2026

Cawn hwyl yn y bennod hon wrth edrych ar ysgrif gan ‘Elphin’ (Robert Arthur Griffith, 1860-1936) a gyhoeddwyd yn Y Geninen yn 1895.

Sep 10, 2026

Trafodwn William Thomas (1832-1878) yn y bennod hon, bardd sy’n cael ei gofio fel ‘Islwyn’.

Aug 27, 2026

Cawn hwyl yn y bennod hon wrth drafod campwaith dychanol Daniel Owen, Profedigaethau Enoc Huws.

See all episodes →