Pennod 86 - R. J. Derfel a Brad y Llyfrau Gleision (neu ‘Ffeithiau Ffrwydrol am Landderfel’!)

(neu, a defnyddio teitl arall a awgrymodd Richard Wyn Jones, ‘Ffeithiau Ffrwydrol am Landderfel’!)

Trafodwn yn gyntaf hanes y ‘Llyfrau Gleision’ a gyhoeddwyd y 1847. Teitl Saesneg cywir yr adroddiadau hyn yw The Reports of the Commissioners of Inquiry into the State of Education in Wales. Dyma’r cyfrolau drwgenwog sy’n pardduo iaith, moesau a diwylliant Cymru. Canolbwyntiwn wedyn ar waith y bardd o gyffiniau Llandderfel Robert Jones neu ‘R. J. Derfel’, a nodi’i fod yn sosialydd Cymraeg arloesol. Ef a fathodd yr ymadrodd Brad y Llyfrau Gleision, a hynny yn y gwaith llenyddol mentrus a gyhoeddodd yn 1854 sy’n dwyn y teitl hwnnw. Mae’n bryddest fydryddol hir – y gellir ei glaw’n ddrama fydryddol hefyd – sy’n dangos Beelzebub a thrigolion eraill Uffern yn cynllwynio i danseilio’r Cymry. Dyma waith swmpus hwyliog sy’n archwilio sarhâd y Llyfrau Gleision mewn modd syfrdanol o greadigol. ** R. J. Derfel and The Treachery of the Blue Books (or, to use another title suggested by Richard Wyn Jones, ‘Explosive Facts about Llandderfel’!)

We first discuss the history of the ‘Blue Books’ published in 1847. The correct English title of these reports is The Reports of the Commissioners of Inquiry into the State of Education in Wales. These are the infamous volumes which denegrate the language, morals and culture of Wales. We then focus on the work of the poet from the Llandderfel region, Robert Jones or ‘R. J. Derfel’, and note that he was a pioneering Welsh socialist. It was he who coined the phrase Brad y Llyfrau Gleision (‘The Treachery of the Blue Books’), doing so in the daring literary work which he published in 1854 which bears that title. It is a long metrical pryddest – which we might term a metrical drama as well – which shows Beelzebub and other denizens of Hell scheming to undermine the Welsh. This is a substantial and lively work which examines the insult of the Blue Books in an amazingly creative way. Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes

Darllen Pellach/Further Reading: - Gellir gweld y ‘Llyfrau Gleision’ ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru: https://www.llyfrgell.cymru/darganfod-dysgu/arddangosfeydd-arlein/europeana-rise-of-literacy/y-llyfrau-gleision/report-of-the-commissioners-of-inquiry-into-the-state-of-education-in-wales - Gellir darllen gwaith R. J. Derfel, Brad y Llyfrau Gleision ar wefan LlGC hefyd: https://www.library.wales/discover-learn/digital-exhibitions/europeana-rise-of-literacy/plays-and-interludes/brad-y-llyfrau-gleision - R. J. Derfel, Cwyn y Gweithwyr a Cherddi Eraill (Melin Bapur, 2025).